“Her seçiş bir vazgeçiştir."

“Her seçiş bir vazgeçiştir." 

Fransız düşünür Jean Paul Sartre, bu ünlü deyişi söylerken kuantum mekaniğinden etkilenmiş midir bilemiyorum.  

Ancak bu özdeyişin kuantum mekaniği ile çok bağlantılı olduğunu düşünüyorum.  

Yaklaşık on yıldır kuantum mekaniği ile ilgili okumalar yapıyorum. Aldığım uzun süreli eğitimde de konu detaylıca işlendi. Elbette fizikçi değilim ancak aklım yettiğince konuyu öğrenmeye çalışıyorum. 

Jean Paul Sartre’ın işaret ettiği bu gerçek, yalnızca felsefi bir tespit değil. 

Modern fiziğin, özellikle kuantum mekaniğinin sunduğu evren tasavvurunda da benzer bir yapı karşımıza çıkıyor.  

Çünkü evrenin en temel düzeyindeki gerçeklik algısı sandığımız gibi tek ve kesin değildir; aksine, bir olasılıklar dokusudur. 

Bir parçacık, gözlemlenmeden önce belirli bir yerde bulunmaz. 

Süperpozisyon halinde, birden fazla ihtimalin toplamı olarak var olur.  

Bu durum, "Dalga Fonksiyonu" ile ifade ediliyor.  

Varlık, olasılıklar evreninde kesinlikten çok, ihtimaldir... 

Ta ki bir gözlem yapılana kadar! 

İşte o an, yani ölçüm ya da “seçim” gerçekleştiğinde, bu çoklu ihtimaller tek bir gerçekliğe indirgeniyor. 

Bu sürece "Dalga Fonksiyonu Çökmesi" deniyor.  

O anda, diğer tüm olasılıklar geri dönülmez biçimde ortadan kalkıyor. 

İnsan hayatı da bundan farklı değil kanımca. Karar anında, birden fazla muhtemel hayatlara, seçeneklere sahibiz. 

Gitmediğimiz şehirler, tanımadığımız insanlar, seçmediğimiz meslekler…  

Hepsi bir olasılık olarak bizimle birlikte var oluyor.  

Ancak seçim anı geldiğinde, tıpkı bir kuantum sistemi gibi, kendi gerçekliğimizi daraltıyoruz.  

Bir hayatı yaşamak için, diğer tüm hayatları feda ediyoruz. 

Evrenin bazı yönleri aynı anda tam olarak bilinemediği gibi, insan da kendi hayatının tüm ihtimallerini aynı anda deneyimleyemiyor. 

Bilmek seçmek, seçmek ise vazgeçmektir. 

Fakat bu vazgeçiş, yalnızca bir kayıp değildir.  

Aynı zamanda anlamın doğduğu yerdir çünkü eğer her şey mümkün olsaydı hiçbir şey değerli olmazdı.  

Sınırlar, anlamı keskinleştiriyor. Alternatiflerin varlığı, seçilenin kıymetini belirliyor. 

Ünlü fizikçi Niels Bohr’un işaret ettiği gibi, gözlemci evrenden bağımsız değildir; gerçekliğin oluşumuna katılır. 

Benzer şekilde insan da hayatın pasif bir izleyicisi değil, aktif bir kurucusudur. 

Dolayısıyla “her seçiş bir vazgeçiştir” ifadesi, yalnızca psikolojik ya da etik bir tespit değil; aynı zamanda olasılıkların doğasına dair daha geniş bir gerçekliğin ifadesi olarak okunabilir.  

Çünkü ister atom altı düzeyde olsun ister insan bilincinde, seçim eylemi bir indirgeme sürecidir.  

Potansiyel gerçeğe dönüşürken geri kalan tüm ihtimaller yok olur. 

Ancak burada önemli bir ayrım da yapılmalıdır... 

Kuantum sistemlerinde bu süreç matematiksel olarak tanımlanabilirken, insanın seçimleri bilinç, değerler ve anlam arayışıyla şekilleniyor. 

İnsan, yalnızca olasılıkları daraltmıyor. Aynı zamanda hangi olasılığın “değerli” olduğuna karar veriyor. 

Bu yönüyle insan, fiziksel bir sistemden daha fazlasıdır. 

Jean Paul Sartre, insanı “özgürlüğe mahkûm” bir varlık olarak tanımlarken tam da bu gerilime işaret ediyor. 

Seçim özgürlüğü, yüzeyde cazip bir armağan gibi görünür fakat derininde ağır bir sorumluluk taşır.  

Çünkü seçmek, yalnızca bir yolu belirlemek değil, diğer tüm ihtimalleri bilinçli bir şekilde terk etmektir.  

İnsan, seçim yaptıkça kendini inşa eder ama aynı anda, olabileceği sayısız ihtimali de geride bırakır. 

Hayatın en sıradan anlarında bile bu trajik incelik saklıdır.  

Bir şehirde kalmayı seçmek, başka bir şehirlerde kurulabilecek hayatlardan vazgeçmektir.  

Bir insanı sevmek, başka ihtimallerin sessizce silinmesidir.  

Bir mesleğe yönelmek, diğer yeteneklerin yavaş yavaş körelmesine razı olmaktır.  

Seçim dediğimiz şey, tuğlaları tercihlerden, harcı ise vazgeçişlerden oluşan bir varoluş mimarisidir. 

Modern insanın en büyük yanılsamalarından biri, her şeye sahip olabileceği düşüncesidir.  

Oysa varoluş, matematiksel bir toplam değil, aksine sürekli eksilen bir bütündür.  

Ne kadar çok seçersek o kadar çok vazgeçeriz.  

Bu sebeple karar anları, görünenden çok daha ağırdır.  

Çünkü her “evet”, içinde sayısız “hayır” barındırıyor. 

Sartre’ın düşüncesinde bu durum yalnızca bireysel bir dram değil, aynı zamanda etik bir meseledir.  

İnsan seçtiğinde sadece kendini değil, insanlığın nasıl olması gerektiğine dair bir model de ortaya koyar.  

Yani her tercih, sessiz bir bildiridir. 

Seçim, yalnızca kişisel değil, varoluşsal bir sorumluluktur. 

Fakat bu yük, aynı zamanda insanın en büyük gücüdür.  

Çünkü vazgeçebilmek, değer verebilmenin diğer adıdır.  

Eğer hiçbir şeyden vazgeçmek zorunda olmasaydık hiçbir şeyin anlamı da olmayacaktı.  

Belki de bu sebeple insan, çoğu zaman verdiği kararlardan değil, veremediği kararlardan yorgun düşer.  

Kararsızlık, görünürde bir kaçış gibi dursa da aslında en ağır yüklerden biridir.  

Her ertelenen karar, insanın iç dünyasında çözümsüz bir düğüm gibi kalır. 

Yaşam, kusursuz seçimler yapma sanatı değildir.  

Aksine, eksik ve geri dönülmez kararların sorumluluğunu taşıyabilme cesaretidir. İnsan, seçtikleri kadar değil, vazgeçtikleriyle de kim olduğunu belirler. 

Olasılıkların çöküşüyle kimlik ortaya çıkar.  

Vazgeçilen yolların sessizliğiyle seçilen yol anlam kazanır. 

İnsan evrende, kendi dalga fonksiyonunu her an yeniden çökerten bir varlıktır. 

Seçtikçe var olur. 

Vazgeçtikçe şekillenir. 

Belki de hayat, sahip olduklarımızdan çok, vazgeçebildiklerimizin toplamıdır.