ORİJİNAL ARŞİV BELGELERİNE GÖRE 1938 TÜRKİYE–YUGOSLAVYA GÖÇ ANLAŞMASI

ORİJİNAL ARŞİV BELGELERİNE GÖRE 1938 TÜRKİYE–YUGOSLAVYA GÖÇ ANLAŞMASI

Balkanlar’da Sessizce Planlanan Büyük Nüfus Hareketi

    Bazen tarihin en büyük projeleri savaş meydanlarında değil, devlet arşivlerinin tozlu raflarında saklı kalmış belgelerde ortaya çıkar. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivlerinde bulunan ve uzun süre gizli kalan bir diplomatik rapor, Balkan tarihinin en çarpıcı nüfus projelerinden birini gözler önüne seriyor: 1938 Türkiye–Yugoslavya Göç Anlaşması.

    Hariciye Vekâleti’nin hazırladığı rapora göre, Yugoslavya’nın güney bölgelerinde yaşayan Müslüman nüfusun Türkiye’ye göç ettirilmesi meselesi 1930’ların sonunda iki devlet arasında ciddi diplomatik müzakerelere konu olmuştu. Belgede açıkça ifade edildiği gibi, özellikle tarım reformlarının ardından topraklarını kaybeden Müslüman nüfusun Türkiye’ye göç etmesi hem insani hem de siyasi bir çözüm olarak görülüyordu. Ancak mesele yalnızca bir göç meselesi değildi. Bu, aynı zamanda Balkanlar’ın demografik yapısını değiştirebilecek büyüklükte bir projeydi.

Yugoslavya’nın Hesabı: Toprak ve Nüfus

    Arşiv belgesine göre Yugoslav hükümeti bu göçe yalnızca izin vermekle kalmıyor, aynı zamanda teşvik ediyordu. Sebep ise oldukça açıktı: Güney Yugoslavya’da çok sayıda topraksız Slav köylü bulunuyordu. Müslüman nüfusun göç etmesi halinde boşalacak topraklar bu köylülere dağıtılacak ve böylece devlet için önemli bir sosyal sorun çözülecekti. Kısacası mesele yalnızca göç değildi; bir tür demografik ve sosyal mühendislik projesiydi.

İstanbul’da Kurulan Komisyon

    1938 yazında bu planı hayata geçirmek için uluslararası bir diplomatik mekanizma kuruldu. Dönemin Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, konuyu Balkan Antantı toplantısında gündeme getirdi. Ardından Türk, Yugoslav ve Rumen temsilcilerden oluşan bir komisyon kuruldu. Yunan temsilci ise gözlemci olarak görüşmelere katıldı. Komisyon çalışmalarına 9 Haziran 1938’de İstanbul’da başladı ve yaklaşık bir ay süren görüşmelerin ardından 11 Temmuz 1938’de bir anlaşma taslağı hazırladı. Taslak parafe edildi. Ancak imza aşamasına gelmeden süreç durdu.

200 Bin Kişilik Göç Planı

Hazırlanan mukavele taslağına göre 40.000 aile yani yaklaşık 200.000 kişi Yugoslavya’dan Türkiye’ye göç edecekti. Göçün altı yıl içinde tamamlanması planlanmıştı. Anlaşma kapsamına giren nüfus ise şu şekilde tanımlanıyordu:

“Yugoslav tebaasından Müslüman olup Türk menşeli veya Türk kültürüne sahip olanlar.”

Bu tanım son derece genişti ve Balkanlar’da yeni bir tartışmanın kapısını açıyordu.

 

Arnavut Meselesi

Arşiv raporuna göre Yugoslavya’da o dönemde yaklaşık 850.000 Arnavut ve 65.000 Türk yaşıyordu. Birçok Arnavut Türkçe konuştuğu için Yugoslav yetkililerin onları da “Türk” kategorisine dahil ederek göç kapsamına sokmak isteyebileceği belirtiliyordu. Bu durum özellikle Arnavutluk hükümetinin ciddi endişe duymasına yol açtı. Yani plan yalnızca Türkleri değil, Balkanlar’daki geniş bir Müslüman nüfusu da etkileyebilirdi.

20 Milyon Liralık Göç

Göç planının ekonomik boyutu da dikkat çekiciydi. Anlaşmaya göre Yugoslavya hükümeti göç edecek nüfusun bıraktığı mallar karşılığında Türkiye’ye 20 milyon Türk lirası ödeyecekti.  Bugünün parasıyla bu miktar yaklaşık 300 milyon euroyu aşan bir değere karşılık geliyor.

Neden Uygulanmadı?

Tüm hazırlıklara rağmen anlaşma yürürlüğe girmedi.

Bunun birkaç nedeni vardı. Yugoslav hükümetindeki bazı bakanların muhalefeti, Arnavut milletvekillerinin itirazları, Avrupa’da giderek büyüyen siyasi kriz ve yaklaşan II. Dünya Savaşı. Bu nedenle anlaşma parafe edilmesine rağmen hiçbir zaman imzalanmadı.

Tarihin Görünmeyen Planları

1938 göç anlaşması uygulanmamış olsa da Balkan tarihinin en büyük planlı nüfus hareketlerinden biri olarak kabul ediliyor. Bugün arşiv belgeleri bize şunu gösteriyor; Balkanlar’daki demografik değişimler yalnızca savaşların sonucu değildir. Bazen bu değişimler, diplomatların masasında çizilen planlarla başlar. Ve bazen tarih, imzalanmamış bir anlaşmanın gölgesinde şekillenir.

 

1938 TÜRKİYE–YUGOSLAVYA GÖÇ ANLAŞMASI TRANSKRİPTİ VE ORJİNAL ARŞİV BELGELERİ

Belge Özeti :   Yugoslavya-Türkiye arasında imzalanan Göç Anlaşması.

Yer Bilgisi   :   43879-206894-14 Belge Tarihi :   1940-05-23 Kurum :   585

 

Yugoslavya’daki Türklerin Muhacereti Meselesi

(Hariciye Vekâleti diplomatik raporu – transkripsiyon)

I

Cenubî Yugoslavya’daki Türklerin vaziyeti ve hicretlerindeki lüzum

Cenubî Yugoslavya’da bir Türk ekalliyeti vardır. Agrar kanunlarının tatbiki yüzünden topraklarından mahrum kalan ve pek perişan vaziyete düşen bu ırkdaşların Türkiye’ye hicretlerindeki lüzum elçiliğimiz tarafından evvel ve ahir tebarüz ettirilmiştir. Yugoslavlar da mevzubahis Türklerin ana vatana hicretleri hususuna taraftar görünmüşler ve hatta adı geçen Türklerin ana vatana hicretini temin için iki devlet arasında bir anlaşma akdini teklif eylemişlerdir. Yugoslavların dediklerine nazaran Cenubî Yugoslavya’daki Türklerin Türkiye’ye hicretleri keyfiyeti Yugoslavya için iktisadî ve içtimaî bir mesele teşkil etmektedir. Zira Cenubî Yugoslavya’da bir çok topraksız Yugoslav vardır ve bunlar hükümete bar olmaktadırlar. Oradaki Türkler hicret edecek olursa bunlardan kalacak emlâk, toprak sahibi olmayan Yugoslavlara tevzi edilecek ve bu suretle mühim bir içtimaî mesele halledilmiş bulunacaktır. Esasen Cenubî Yugoslavya’daki Türkler müstefid oldukları serbest rejime rağmen öteden beri Türkiye’ye muhaceret arzusunu izhar eylemişlerdir.

 

II

Meselenin Balkan Antantı Konseyinde mevzubahis olması

Sabık Hariciye Vekili Bay Tevfik Rüştü Aras bu meseleyi Balkan Antantı’nın daimî konseyinin bir içtimaında mevzubahis ederek bu hususta Yugoslavlarla bir mukavele projesi hazırlamak üzere: iki Türk, iki Yugoslav, iki Rumen azadan ve bir de Yunanlı müşahidden mürekkep olmak üzere bir komisyon teşkilini teklif ediyor. Konsey bu teklifi kabul ediyor. Fakat Yugoslavya Hariciye Nezareti Kâtib-i Umumisi Belgrad elçimize vaki ifadesinde yalnız iki memleketi alâkadar eden böyle bir meselenin konseyde mevzubahis olmasını ve komisyona Romanya ile Yunanistan’ın iştirak eylemesini garip bulduğunu söylüyor.

 

Komisyonun Teşkili

Muhaceret işi için mukavele projesi hazırlamaya memur edilen komisyon Balkan Antantı iktisad konseyindeki Türk heyeti murahhasası reisi Bay Hasan Saka’nın riyaseti altında teşekkül etmiştir. Konseyin Türk şubesi kâtib-i umumisi Bay Şinasi Hisar komisyon kitabetini ifa etmiştir. Romanya namına Romanya sefiri hazır bulunmuştur. Yunan sefiri de müşahid olarak komisyona iştirak eylemiştir. Komisyon mesaisine 9 Haziran 1938’de İstanbul’da başlamış ve 11 Temmuz 1938’de nihayet vermiştir. Komisyon bir mukavele projesi hazırlamış ve projeyi yalnız parafe etmiştir.

 

Mukavele Projesi

Mukavelenin esas hatları şunlardır:

1. Cenubî Yugoslavya’da bulunan

“Yugoslav tebaasından Müslüman olup Türk menşeli veya Türk kültürüne sahip olanlar” mukaveleden müstefid olacaklar, yani Türkiye’ye hicret edeceklerdir.

2. Mukavelenin şümulüne giren Yugoslav şehirleri ikinci maddede tayin edilmiştir.

3. Hicret edecek ailelerin miktarı 40.000’dir.

Her aile beş kişiden mürekkep farzedilmiştir.

4. Bu aileler altı sene içinde Türkiye’ye sevk edilecektir.

Her sene sevkedilecek miktar dördüncü maddede tasrih edilmiştir.

5. Mukavele yalnız şehir haricindeki eşhas hakkında tatbik edilecektir.

Şehirde ikamet edenler hicrete tabi değildirler.

 

III

6. Hicret edenlerin emlâki Yugoslavya hükümetine ait olacaktır. Yugoslav hükümeti her aile başına 500 lira isabet etmek suretiyle (20.000.000) Türk lirası verecektir. Bunun %30’unu döviz olarak tediye edecektir.

7. Mütebaki %70 Türkiye hükümeti hesabına Yugoslav Milli Bankasına vazedilecektir. Bu para hükümetimiz tarafından kullanılacaktır.

8. Selanik’teki Yugoslav serbest mıntakasında bir Türk–Yugoslav muhtelit komisyonu teşkil edilecektir.

Yugoslavya hükümeti tarafından tayin edilecek bir komisyon hicret edeceklerin bir listesini tanzim ve Türk mümessiline tevdi edecektir.

 

Mukavelenin Akıbeti

Yukarıda arz edildiği vechile mukavele projesi sadece parafe edilmiş, imza olunmamıştır. 29 Temmuz 1938 tarihinde vekâletimiz tarafından Belgrad Büyükelçiliğine verilen talimatta mukavelenin imzasından sonra bir an evvel meriyete girmesi için tarafımızdan lazım gelen muamelenin ifası mukarrer bulunduğu cihetle aynı maksadla Belgrad hükümetince de muktezi tedbirin alınması rica edilmiştir. Belgrad Büyükelçimizin verdiği cevapta muhaceret mukavelesine Yugoslav kabinesinde bulunan Boşnak nazırlarla hemen kâffesi Arnavut olan Müslüman mebusların muhalif olduğu ve bu itibarla müsait bir zamana intizar etmek lazım geldiği bildirilmiştir.

 

Mali Müşkilât

Zabıtname tetkikinden anlaşıldığına nazaran Türkiye’ye hicret edecek 200.000 Türkün orada bırakacakları emlâke mukabil murahhasımız 40.000.000 Türk lirasının Yugoslavya tarafından tediye edilmesini talep eylemiştir.

Yugoslavlar bu paranın ancak yarısını vermeye muvafakat etmişlerdir.

 

Arnavut Meselesinin Ortaya Çıkışı

Mukavelenin birinci maddesinde geçen:“Türk kültürüne sahip Müslümanlar” ifadesi çok umumidir. Bu tabir icabında Türk olmayan fakat Türk camiası içinde yaşamış olan Müslümanları da içine alabilir. Bu noktayı özellikle Arnavutluk hükümeti endişe ile karşılamıştır.

 

Yugoslavya’daki Nüfus

Rapora göre:Yugoslavya’da yaklaşık 850.000 Arnavut ve 65.000 Türk vardır. Orada yaşayan Arnavutların bir kısmı Türkçe konuşmaktadır. Bu sebeple her Türkçe konuşanı Türk addetmek doğru değildir. Yugoslavların esasen Türklerden ziyade Arnavutlardan kurtulmak istedikleri düşünülmektedir.

 

Sonuç

Muhaceret mukavelesinin tatbiki iki meseleye bağlıdır:

1. mali meseleler
2. hicrete tabi tutulacak nüfusun kimliği

Avrupa’daki siyasi vaziyetin değişmesi sebebiyle Türkiye hükümeti bu mukaveleyi şimdilik tatbik etmeme yolunu tercih etmiştir.

 

Belgenin Arşiv Notu

Belge uzun süre gizli kalmış olup arşiv kaydına göre:

28.01.2025 tarihli ve 39411593 sayılı karar ile gizliliği kaldırılmıştır.