UNUTULAN SANCAK

UNUTULAN SANCAK

 

Bölgesel Kalkınma, Tarihî Hafıza ve Ortak Gelecek İçin Çözüm Önerileri

 

Özet

Sandžak (Sancak), Balkanlar'ın en önemli tarihî geçiş bölgelerinden biri olmasına rağmen, uzun yıllardır ekonomik, kültürel ve kurumsal açıdan ihmal edilmiş bir coğrafya olarak varlığını sürdürmektedir. Bölge yalnızca gelişmişlik göstergelerinde değil; tarihî mirasın korunması, arşivlerin erişilebilirliği, akademik üretim, kültürel görünürlük ve uluslararası tanıtım açısından da ciddi eksiklikler yaşamaktadır. Bu makale, mevcut sorunları uluslararası raporlar ışığında değerlendirmekte ve Sancak'ın sürdürülebilir kalkınması için uygulanabilir çözüm önerileri sunmaktadır.

 

Anahtar Kelimeler: Sandžak, Bosniak, kültürel miras, arşivler, bölgesel kalkınma, Balkanlar Balkan coğrafyasında bazı bölgeler tarih yazımının merkezinde yer alırken, bazıları ise uzun süre sessiz bırakılmıştır. Sandžak bunlardan biridir.

International Crisis Group tarafından yayımlanan "Serbia's Sandžak: Still Forgotten" raporu, daha 2005 yılında bölgeyi "halen unutulmuş" bir bölge olarak tanımlamış; ekonomik geri kalmışlık, kurumsal ihmal, yetersiz temsil ve kalkınma eksikliğine dikkat çekmiştir. Aradan geçen yıllara rağmen bu sorunların önemli bir kısmı devam etmektedir. Ancak bugün amaç yalnızca geçmişi eleştirmek değil; ortak geleceği birlikte inşa etmektir.

 

Tarihî Hafızanın Korunması

 

Çözüm Önerisi

AB destekli ortak dijital arşiv projesi geliştirilmelidir. Tüm ülkeler ortak veri tabanı oluşturmalıdır.

Akademik Araştırmaların Desteklenmesi

Bugün Sandžak üzerine çalışan araştırmacı sayısı oldukça sınırlıdır. Doktora tezleri, yüksek lisans çalışmaları, uluslararası projeler ve disiplinler arası araştırmalar teşvik edilmelidir.

 

Öneriler

• Sandžak Araştırmaları Enstitüsü

• yıllık araştırma bursları

• genç araştırmacı programları

• ortak Balkan araştırma ağı kurulmalıdır.

 

Kültürel Mirasın Korunması

Sandžak yalnızca siyasetin değil; aynı zamanda mimarinin, müziğin, gastronominin, el sanatlarının, sözlü kültürün, çok kültürlü yaşamın merkezlerinden biridir. Buna rağmen yüzlerce yapı yok olma tehlikesi altındadır.

 

Çözüm Önerisi

UNESCO adaylık süreçleri başlatılmalıdır.

Kültür rotaları oluşturulmalıdır.

Osmanlı ve Balkan mirası birlikte ele alınmalıdır.

 

Ekonomik Kalkınma

International Crisis Group raporunda da belirtildiği gibi Sandžak uzun yıllardır ekonomik olarak geri kalmıştır. İşsizlik ve göç bölgenin en önemli sorunları arasındadır.

 

Öneriler

• teknoloji girişim merkezleri

• KOBİ destekleri

• yeşil ekonomi

• kırsal kalkınma

• organik tarım

• sağlık turizmi

• dağ turizmi

• kültür turizmi

birlikte planlanmalıdır.

 

Gençlerin Bölgeye Bağlılığının Güçlendirilmesi

En büyük kayıp nüfus değil, nitelikli genç nüfustur. Yüksek eğitim alan gençlerin önemli kısmı geri dönmemektedir.

 

Çözüm

• tersine beyin göçü

• girişim fonları

• start-up merkezleri

• üniversite-sanayi iş birlikleri oluşturulmalıdır.

 

Ortak Sandžak Kimliği

Sandžak; Boşnakların, Sırpların, Karadağlıların, Arnavutların, Türklerin, Müslümanların, Ortodoksların ve Katoliklerin ortak tarihidir. Bu nedenle ortak miras yaklaşımı benimsenmelidir. Tarih; çatışmanın değil, uzlaşının aracı olmalıdır.

 

Diasporanın Gücü

Bugün Avrupa, Türkiye, ABD, Kanada ve Avustralya'da yüz binlerce Sandžak kökenli yaşamaktadır. Bu büyük potansiyel, yatırım, bilim, kültür, eğitim alanlarında değerlendirilebilir.  

 

Öneriler

• Sandžak Diaspora Forumu

• yatırım fonu

• burs sistemi

• aile arşivi kampanyası başlatılmalıdır.

 

Dijital Sandžak

Geleceğin tarihi dijital olacaktır. Bugün oluşturulmayan dijital arşiv, yarın tamamen kaybolacaktır.

 

Yapılması gerekenler

• yapay zekâ destekli belge analizi

• dijital haritalar

• çevrim içi müzeler

• sanal sergiler

• açık erişimli veri tabanı oluşturulmalıdır.

 

Sonuç

Sandžak'ın en büyük sorunu yalnızca ekonomik geri kalmışlık değildir. Asıl sorun, kendi hikâyesini yeterince anlatamamış olmasıdır. Bugün yapılması gereken; geçmişi siyasallaştırmak değil, bilimsel yöntemlerle belgelemek, korumak, dijitalleştirmek ve gelecek kuşaklara aktarmaktır. Sandžak yalnızca Balkanların bir sınır bölgesi değildir. Yüzyıllar boyunca farklı halkların birlikte yaşadığı, kültürlerin kesiştiği ve Avrupa'nın ortak tarihine katkı sunmuş önemli bir medeniyet alanıdır. Bu nedenle Sandžak'ın geleceği yalnızca bölge halkının değil, Balkanlar'ın ortak geleceğinin de bir parçasıdır.

 

Politika Önerilerinin Özeti

1. Sandžak Dijital Hafıza Merkezi kurulmalıdır.

2. Uluslararası ortak arşiv ağı oluşturulmalıdır.

3. Sandžak Araştırmaları Enstitüsü kurulmalıdır.

4. UNESCO kültürel miras projeleri hazırlanmalıdır.

5. Bölgesel kalkınma ajansı güçlendirilmelidir.

6. Diaspora yatırım programı oluşturulmalıdır.

7. Genç araştırmacı bursları verilmelidir.

8. Dijital müze ve sanal arşiv oluşturulmalıdır.

9. Ortak Balkan kültür rotaları geliştirilmelidir.

10. Sandžak'ın tarihî ve kültürel mirası uluslararası platformlarda daha görünür hâle getirilmelidir.

 

Kaynak:

1. International Crisis Group. Serbia's Sandžak: Still Forgotten. Europe Report No. 162, Belgrade/Brussels, 2005.

2. Council of Europe. Framework Convention for the Protection of National Minorities.

3. UNESCO. Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, 1972.

4. Randall C. Jimerson. Archives Power: Memory, Accountability and Social Justice. Society of American Archivists, 2009.

5. Michel-Rolph Trouillot. Silencing the Past: Power and the Production of History. Beacon Press, 1995.

6. Robert D. Kaplan. Balkan Ghosts. Vintage Books.

7. Noel Malcolm. Bosnia: A Short History. Macmillan.

8. Mark Mazower. The Balkans. Modern Library.