“Neden Herkesin İlber Ortaylı ile Bir Hikâyesi Var?”

“Neden Herkesin İlber Ortaylı ile Bir Hikâyesi Var?”

Bir toplumda bir entelektüel öldüğünde çoğu zaman kitapları konuşulur. Bazen fikirleri tartışılır. Ama çok nadir durumlarda başka bir şey olur: insanlar akademik eserlerden önce kendi hatıralarını anlatmaya başlar.

İlber Ortaylı hakkında da tam olarak bu yaşanıyor. Ölüm haberinin ardından sosyal medyada, gazetelerde ve sohbetlerde dikkat çeken bir şey var: neredeyse herkesin onunla ilgili küçük ama canlı bir anısı var. Bir tren yolculuğunda karşılaşmış olan, bir üniversite koridorunda sohbet eden, bir şehir gezisinde yanında yürüyen ya da bir konferans sonrası çay içen insanlar…

Bu durum doğal olarak şu soruyu akla getiriyor:

Neden bazı entelektüeller halktan kopuk olurken bazıları hem derin hem de sıcak kalabilir?

İlber Ortaylı’nın profilini anlamak için onu üç düzeyde okumak gerekir: biyografik, psikolojik ve felsefi.

Göçmen entelektüelin avantajı

Ortaylı’nın ailesi Kırım–Kafkas–Balkan hattından gelen bir göçmen geçmişine sahipti. Göçmen aileler çoğu zaman çocuklarına farkında olmadan üç büyük avantaj bırakır:

çok dilli bir çevre

sürekli hareket ve seyahat kültürü

farklı kültürlerle erken temas.

Ortaylı da çocukluk yıllarından itibaren Türkçe, Rusça, Almanca ve Fransızca gibi dillerle büyüdü. Bir tarihçi için bu yalnızca dil bilmek demek değildir; aynı zamanda farklı coğrafyalara ve insan ağlarına erişim demektir.

Bu yüzden onun sürekli seyahat eden bir entelektüel olarak görünmesi şaşırtıcı değildir. Akademik davetler, arşiv çalışmaları ve bitmeyen merakı birleşince Ortaylı adeta hareket halinde yaşayan bir tarihçi haline gelmiştir.

Aristokrat ama halktan kopmayan bir karakter

Ortaylı’nın psikolojik profili de alışılmış akademisyen tipinden farklıdır. Onun kişiliğinde iki farklı dünyanın birleştiğini görmek mümkündür.

Bir yanda:

aristokrat bir kültür anlayışı

yüksek akademik standartlar

keskin eleştiri.

Diğer yanda:

kahvehane rahatlığı

insanlarla doğrudan konuşabilme

güçlü bir mizah duygusu.

Sosyal bilimlerde bu tip bazen “aristokrat halkçılık” olarak tanımlanır. Yani kültürel olarak elit olan ama davranış olarak halktan kopmayan entelektüel tipi.

Bu özellik Balkan–Osmanlı entelektüel geleneğinde sık görülür. Nitekim Osmanlı tarihçiliğinin büyük isimlerinden Ahmet Cevdet Paşa ve Halil İnalcık gibi isimlerde de benzer bir karakter çizgisi vardır.

Çünkü bu insanlar yalnızca kitap kültürü içinde değil, aynı zamanda sözlü kültürün içinde yetişir.

Hikâye anlatan tarihçi

Ortaylı’nın insanlar üzerinde güçlü bir iz bırakmasının bir nedeni de anlatım tarzıdır.

Birçok akademisyen tarihi kavramlarla ve teorilerle anlatır. Ortaylı ise çoğu zaman hikâyelerle anlatırdı.

Bir şehirden söz ederken o şehrin sokaklarını, bir padişahtan söz ederken karakterini, bir dönemi anlatırken insanların günlük hayatını da sahneye getirirdi.

Bu yüzden onu dinleyen kişiler genellikle şu duyguyu yaşardı:

“Bir profesörle değil, dünyayı görmüş bir seyyahla konuşuyorum.”

Bu anlatım biçimi, tarih bilgisini akademi duvarlarının dışına taşıyan güçlü bir iletişim stilidir.

Kamusal cesaret

Ortaylı’nın kamuoyu önünde zaman zaman riskli sayılabilecek görüşler dile getirmesi de dikkat çekici bir özelliktir. Bunun arkasında birkaç unsur bulunur.

Birincisi akademik güven. Arkasında güçlü bir akademik kariyer ve uluslararası saygınlık olduğu için popüler görüşten farklı konuştuğunda kariyerini kaybetme korkusu taşımıyordu.

İkincisi Osmanlı entelektüel geleneği. Bu gelenekte sıkça görülen bir ilke vardır:

“Devlete sadakat, fakat yönetime eleştiri.”

Üçüncüsü ise kişisel karakter. Ortaylı polemiklerden çekinmeyen, özgüveni yüksek bir entelektüeldi.

Üç dünyanın birleşimi

Ortaylı’nın zihinsel dünyası üç farklı kaynağın birleşimi olarak görülebilir:

Osmanlı tarih bilinci

Avrupa tarihçiliği ve özellikle Alman metodolojisi

Balkan kozmopolitliği.

Bu nedenle onun bakış açısı çoğu zaman hem ulusal duyarlılığa sahip hem de dar milliyetçilikten uzak bir çizgide durur.

Neden herkesin bir hatırası var?

Ortaylı’yı farklı kılan şey belki de tam olarak budur. O yalnızca kitap yazan bir akademisyen değildi.

Aynı zamanda:

trenle seyahat eden

küçük şehirleri gezen

öğrencilerle sohbet eden

insanlarla birebir ilişki kuran

bir entelektüeldi.

Bu yüzden insanlar onu yalnızca televizyonda değil, kendi hayatlarının içinde gördüler.

Bir cümleyle Ortaylı

İlber Ortaylı’nın psikolojik ve felsefi profilini belki de şu cümle en iyi özetler:

“Kaflasya göçmeni kozmopolit bir Osmanlı tarihçisi.”

Bu profil üç özelliği aynı anda birleştiriyordu:

entelektüel derinlik

insani sıcaklık

kamusal cesaret.

Modern akademide bu üç özelliğin bir arada görülmesi oldukça nadirdir. Belki de bu yüzden, onun ardından insanlar yalnızca kitaplarını değil kendi hatıralarını anlatıyor. Çünkü bazı entelektüeller yalnızca düşünceleriyle değil, insanların hayatına dokunma biçimleriyle de iz bırakır.